Nhân Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (13/10), nhìn từ khu vực Trung Bộ cho thấy, chuyển đổi số đang mở ra những bước tiến trong dự báo...

Dữ liệu tăng gấp bội, thời gian truyền tính bằng phút

Nhắc lại những đợt bão lũ lịch sử hơn một thập kỷ trước, những người làm công tác dự báo tại Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ  (Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) vẫn nhớ như in ca trực căng như dây đàn. Khi ấy, toàn vùng chỉ có mạng lưới trạm thưa thớt. Cứ đến giờ ốp quan trắc giữa đêm giông bão, cán bộ trạm cơ sở phải cầm đèn pin lội ra vườn khí tượng đọc nhiệt kế, đo vũ kế, rồi xuống bờ sông đo mực nước. Ghi chép xong vào sổ, họ vội vã mã hóa thành từng chuỗi ký tự điện báo để đọc qua điện thoại bàn hoặc gõ tín hiệu truyền tin.

Tại phòng dự báo, anh em cặm cụi ghi chép, cộng trừ thủ công rồi mới chấm từng điểm lên bản đồ. Một vòng tuần hoàn từ lúc đo đạc ở thực địa đến khi bản tin cảnh báo lũ khẩn cấp được phát đi thường mất từ 30 đến 45 phút, thậm chí kéo dài hơn nếu đường truyền gián đoạn do mưa bão, đứt cáp.

Đối với địa hình dốc đứng, sông ngắn, dòng chảy xiết của miền Trung, độ trễ ấy đôi khi làm vụt mất “khoảng thời gian vàng” để người dân vùng trũng thấp kịp sơ tán.

Quan tắc viên đo mực nước tại Trạm thủy văn An Hòa, tỉnh Gia Lai. Ảnh: Trà My.

Bước sang năm 2026, câu chuyện đã hoàn toàn đổi khác. Mạng lưới trạm tự động (đo mưa, mực nước, trạm AWS) đã được phủ dày gấp nhiều lần khắp các đỉnh đèo, triền sông xung yếu. Lượng dữ liệu thu nhận mỗi giờ tăng lên gấp hàng chục lần so với trước. Nếu duy trì phương thức nhập liệu phân tán, rời rạc ngày trước, hệ thống chắc chắn sẽ quá tải.

Để giải quyết triệt để điểm nghẽn, Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ đã triển khai đồng bộ công cụ điện báo số liệu quan trắc mới. Điểm cốt lõi là chuyển từ tư duy “gửi số liệu thuần túy” sang “quản lý quy trình dữ liệu thống nhất ngay tại trạm”. Hệ thống chuẩn hóa khâu nhập liệu, tự động kiểm tra lỗi logic và phê duyệt đối với các nhóm điện báo nghiệp vụ: Synop, Typh, Clim, Climax, Hải văn, Thủy văn.

Dự báo viên đang phân tích dữ liệu dự báo. Ảnh: Trà My.

Dữ liệu quan trắc giờ đây được tiếp nhận và cập nhật tự động lên hệ thống theo thời gian thực. Từ lúc quan trắc viên hoàn thiện số liệu đến khi bản tin truyền về máy chủ trung tâm và đồng bộ với Trung tâm Thông tin và Dữ liệu KTTV chỉ mất vỏn vẹn 1-2 phút. Mọi bước đều được lưu vết thời gian, phân quyền chặt chẽ và sao lưu an toàn.

Nhờ rút ngắn hơn 90% thời gian xử lý trung gian, cơ quan dự báo nắm bắt biến động mưa lũ sát từng phút, cung cấp kịp thời thông tin cho Ban chỉ huy Phòng thủ dân sự và chính quyền các tỉnh miền Trung chủ động điều hành hồ chứa, sơ tán dân cư an toàn.

"Chốt chặn” không thể thay thế của con người

Trong bối cảnh cảm biến tự động xuất hiện ngày càng nhiều, có người băn khoăn: Liệu các trạm cơ bản có cán bộ quan trắc túc trực ngày đêm còn giữ vai trò quan trọng?

Thực tế khẳng định, càng hiện đại hóa và tự động hóa, vai trò của trạm cơ bản có con người lại càng mang tính quyết định. Trong môi trường khí hậu khắc nghiệt, độ ẩm cao và gió mặn ven biển, thiết bị tự động rất dễ gặp lỗi cảm biến hoặc tắc nghẽn phễu đo. Số liệu chuẩn mực được quan trắc viên kiểm soát chặt chẽ chính là thước đo đối chứng tin cậy, giúp phát hiện sớm sai số và hiệu chuẩn mạng lưới trạm tự động xung quanh.

Quan trắc viên đang kiểm tra trạm tự động tại Trạm thủy văn Gia Vòng - Quảng Trị. Ảnh: Trà My. 

Dù công nghệ hiện đại đến đâu, máy móc vẫn chưa thể thay thế đôi mắt và kinh nghiệm của quan trắc viên trong việc nhận định dạng mây đối lưu gây mưa dông nguy hiểm, đánh giá tầm nhìn xa thực tế, trạng thái sóng lừng mặt biển hay những biến đổi dòng chảy ven bờ do bèo rác, sạt lở.

Trong cơn bão dữ, tình cảnh phổ biến là các trạm viễn thông tê liệt hay mất điện lưới diện rộng, nhiều thiết bị tự động có nguy cơ ngừng phát tín hiệu. Chính những cán bộ trạm cơ bản kiên cường bám trụ nơi đầu sóng ngọn gió, khởi động máy phát điện, thực hiện đo đạc thủ công và dùng các kênh thông tin chuyên dụng để bảo đảm huyết mạch dữ liệu về trung tâm không bao giờ bị đứt gãy.

Công nghệ đồng hành cùng con người

Trong xu thế chung ứng dụng khoa học công nghệ và tích cực đỏi mới sáng tạo, Đài Khí tượng Thủy văn Trung Bộ đã xây dựng phần mềm cơ sở dữ liệu khí tượng thủy văn chuyên biệt, tích hợp đồng bộ dữ liệu quan trắc với bản đồ địa hình, thảm phủ và thổ nhưỡng. Nền tảng dữ liệu đa lớp này đóng vai trò quan trọng giúp đơn vị hoàn thành đề tài cấp Bộ nghiên cứu ảnh hưởng của mực nước biển tới quá trình thoát lũ hạ lưu các sông miền Trung (thử nghiệm tại sông Kiến Giang, Quảng Bình).

Giai đoạn 2026-2030, Đài tiếp tục nâng cấp mô hình số trị tính toán độ phân giải cao WRF, thiết lập hệ thống dự báo hải văn, phát triển công cụ AI tự động phân tích dữ liệu quan trắc, biên tập bản tin và hỗ trợ ra quyết định. Nguồn dữ liệu số hóa không chỉ phục vụ đắc lực cho công tác cứu nạn thiên tai mà còn tạo nền tảng vững chắc phát triển kinh tế biển, quy hoạch đô thị, vận hành giao thông và sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu toàn vùng.

Ông Đinh Phùng Bảo, Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn khẳng định: Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với con người, quy trình và kỷ luật vận hành. Song song với nâng cấp hạ tầng, Đài chú trọng bồi dưỡng năng lực số cho quan trắc viên, diễn tập truyền tin trong tình huống thời tiết cực đoan, bảo đảm sự phối hợp nhịp nhàng giữa trạm cơ sở và bộ phận dự báo trung tâm.

Khi dòng dữ liệu chảy thông suốt, chuẩn xác và tức thì, mỗi dự báo viên sẽ có thêm điểm tựa vững chắc để đưa ra những bản tin dự báo kịp thời, góp phần bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản của nhân dân và kiến tạo sự phát triển bền vững cho dải đất Trung Bộ.

Nguồn: https://mae.gov.vn/tu-dong-chay-du-lieu-so-en-hieu-qua-thuc-chat-trong-phong-chong-thien-tai-23211.htm